Alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz : ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, otomatik, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret vb. Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz : açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli vb.
Bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur. Bu uyuma büyük ünlü uyumu denir.
Dilimizde büyük ve küçük ünlü uyumu kontrolü yapmak için aşağıdaki gibi sesli harfleri incelememiz gerekmektedir. Yani büyük ünlü uyumunda "a, ı, o, u > a, ı, o, u ve e, i, ö, ü > e, i, ö, ü" kural bu şekilde olacak.
Anlaşmalı, bilek, çilek, ısırmak, ılıklaşmak, kayıkçı, seslenmek, yeşil; boyunduruk, börekçi, çocuk, güreşmek, ocakçı, odun, özlemek, sürmek, vurmak, yoklamak, yorgunluk, yumurta, yüreksiz vb. kelimeler küçük ünlü uyumuna uymaktadır. Yani kısacası; - "a, e, ı, i" seslilerinden sonra tekrar "a, e, ı, i" gelmeli.
Türkçede ekler sözcüğün son ünlüsüne göre uyuma girer. Fakat bazı ekler bu kurala aykırılık gösterir: -ki, -yor, -ken, -mtırak, -gil, -leyin. Bu ekler her zaman büyük ünlü uyumuna uyacak şekilde değişim geçirmez. akşam-leyin, bakla-gil, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor gibi.
İlk hecedeki “o” yuvarlak ünlüsüyle son hecedeki “ı” düz – dar ünlüsü zihinleri karıştırabilir. Ancak küçük ünlü uyumunda, yan yana olan hecelerdeki ünlülerin uyumuna bakılır. ... Dolayısıyla bu sözcükte küçük ünlü uyumu da aranmaz . Tek heceli sözcüklerde, birleşik sözcüklerde ve yabancı sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz .
1. Kalın ünlüler: a, ı, o, u. 2. İnce ünlüler: e, i, ö, ü
Büyük ünlü uyumunda bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü harf kalın ile başlıyor ise bu kelimedeki diğer ünlü harfler kalın ile devam etmelidir. Eğer ilk hecede ince ünlü yer alıyor ise kendisinden sonraki tüm hecelerdeki ünlü harfler ince ünlü olmalıdır. Bu kurala büyük ünlü uyumu denmektedir.
Büyük ünlü uyumunda bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü harf kalın ile başlıyor ise bu kelimedeki diğer ünlü harfler kalın ile devam etmelidir. Eğer ilk hecede ince ünlü yer alıyor ise kendisinden sonraki tüm hecelerdeki ünlü harfler ince ünlü olmalıdır. Bu kurala büyük ünlü uyumu denmektedir.
Türkçede bir kelimenin ilk hecesi eğer düz bir ünlü (a, e, ı, i) barındırıyorsa ondan sonraki hecelerde de düz ünlü ; eğer bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlüler (o, ö, u, ü) bulunuyorsa ondan sonra gelen hecelerde ya dar-yuvarlak (u,ü) ya da düz-geniş ünlüler (a,e) bulunmasına “ Küçük Ünlü Uyumu ” kuralı denir.
Aynı şekilde eğer bir kelimenin ilk hecesine yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) bulunuyorsa, bir sonraki hece aynı şekilde yuvarlak (u, ü,) ya da düz-geniş (a, e) ile bitmek zorundadır. Bu konuya uyan kelimeler için ise küçük ünlü uyumu denmektedir.
Türkçe'de bir sözcüğün birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur. Bu kurala büyük ünlü uyumu adı verilir .
Eğer ilk hecede ince ünlü yer alıyor ise kendisinden sonraki tüm hecelerdeki ünlü harfler ince ünlü olmalıdır. Bu kurala büyük ünlü uyumu denmektedir. Burada önemli olan kelimenin ilk hecesindeki ünlünün kalın mı yoksa ince mi olduğudur. Dilimizde kalın ünlüler a, ı, o, u harflerinden oluşmaktadır.
Küçük ünlü uyumu , alıntı kelimelerde aranmaz : aktör, alkol, bandrol, daktilo, kabul, doktor, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakur vb. Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı kelimelere getirilen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar: kavun-u, konsolos-luk, muzır-lık, müzik-çi, yağmur-luk vb.
UYARI 4 : "- yor " eki , küçük ünlü uyumunu her zaman bozar . UYARI 5 : Yabancı ve bileşik sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz. UYARI 6 : Küçük ünlü uyumuna uymayan sözcüklere getirilen ekler, sözcüğün son ünlüsüyle uyuma girer.
Kalın sesli harfler de dört tanedir .
Büyük ünlü uyumunda bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü harf kalın ile başlıyor ise bu kelimedeki diğer ünlü harfler kalın ile devam etmelidir. Eğer ilk hecede ince ünlü yer alıyor ise kendisinden sonraki tüm hecelerdeki ünlü harfler ince ünlü olmalıdır. Bu kurala büyük ünlü uyumu denmektedir.
Alfabemiz 29 harften oluşur. Bu harflerden 8'i ünlü , 21'i ünsüzdür. Sesli harf adıyla da bilinen ünlü harfler kendi içerisinde yumuşak, sert, ince, kalın olmak üzere dörde ayrılır.
SON YAZILAR
iPhone kaç olduğunu nereden anlarız?
Kefernahum Netflix de var mi?
Minecraft nasıl isim etiketi nasıl yapılır?
Hazır midye nasıl temizlenir?
Izmirin komşu illeri nelerdir?
Hangi kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz?
Makarna salatası yanına ne gider?
Galaxy A3 2017 fiyatı ne kadar?
Hipoglisemi atağı geçirenler ne yapmalı?
General Mobile SMS engelleme nasıl yapılır?